Şivemiz
Mart 5, 2008 · Kategori: Yoresel Sivemiz
“San na diyorsun be!” Yusufeli gençleri arasında espri durumuna gelmiş bir sözdür bu. Konuştukları ağzın kaba, kullandıkları birçok sözcüğün tuhaf olduğunu gören veya düşünen insanlar kendi konuştuğu ağzın espisini de yine kendileri yapıyor.
I. Ses Değişimleri
1. Ünsüz (Sessiz) Değişimleri
a) Örneğin: Başında ‘b’ olanlar: bal–p’al, bakla–paxla, baklava–paxlava, balta–balta/p’alta, bakır–paxır/paxir, bıçak–pıçak piçax, bok–pox, bacak–bacax/p’acax, balık–p’alux. Başında ‘p’ olanlar: pişmiş–bişmiş, patlıcan–batlican, pekmez–bekmez.
b) Örneğin: diken–tikân, dök–tök/tôk, dökülmek–tökülmek/tökülmax, dik–tik/tih gibi); ‘a’ sesi geliyorsa ‘t’ ‘ (sert t) ile (örneğin: dana–t’ana, dar–t’ar, dal–t’al, dağ–t’ağ, dardağan–t’art’ağan, dağarcık–t’avarcux gibi) söylenir. ‘D’den sonra ‘u’ sesli harfinin geldiği durumlarda ise kimi sözcüklerde ‘t’ ile kimisinde de ‘t’ ‘ ile söylenir (örneğin: dut–tut/tüt, dükkân–tükân, dul–t’ul, dudak–t’udax/t’odax, duvar–t’uvar). Duman, düz, dünya, düşük, durum... vs gibi çoğu sözcüklerde d–t, t’ değişimi görülmediği gibi ‘d’den sonra ‘e’ seslisinin geldiği sözcüklerde bu durum kesinlikle sözkonusu değildir. Delik, demir, deniz vs. gibi.
c) Örneğin: ‘G–K’ ses değişimine birkaç örnek olarak şu sözcükleri verebiliriz: gölge–kölge, göç–köç, göçüm–köçüm, göçmek–köçmek/kôçmax.
d) Örneğin: hasta–xasta, hızlı–xizli, hırsız–xırxız/xirsuz, halhal–xalxal, haşhaş–xaşxaş.
e) Örneğin: Başında ‘k’ olanlar: kalbur–xalbur; kızak–xizek; ortasında ‘k’ olanlar: arka–arxa, akşam–axşam, çukur–çuxur, okuma–oxuma; sonunda ‘k’ olanlar: bardak–bardax, çark–çarx, çocuk–çocux, çok–çox, ok–ox, uşak–uşax, yok–yox, kitaplık–kitaplux, odunluk–odunlux, küllük–küllux, kalemlik–qalemlux; akmak–axmax, yapmak–yapmax, almak–almax, gülmek–gülmax, sevmek–sevmax.
f) Örneğin: Başında ‘k’ olanlar: kab–qab, kale–qale, kaş–qaş, kapalı–qapali, kazan–qazan, kız–qız/qiz, kol–qol, koç–qoç, kumaş–qumaş, kul–qul, kulübe–qulube; ortasında ‘k’ olanlar: sakat–saqat, sakal–saqal.
Birkaç örnek olarak şunları verebiliriz: kabak–qabax, kabuk–qabux, kapak–qapax, karşılamak–qarşilamax, kavak–qavax, kazak–qazax, kızak–qızax, kopuk–qopux, korkutmak–qorxutmax, kozalak–qozalax, kulak–qulax...
g) Örneğin: kararmak–karalmak, sararmak–saralmak, karartı–karaltı, kerpeten–kelpet(en), merhem–melhem, rençber–lençber, tarla–talla, zarar–zaral.
h) T–T’ değişimi: Örneğin: taş–t’aş, tuz–t’uz, tarak–t’arax. ‘T’den sonra ‘e, i, o, ö’ seslileri geliyorsa bu durum görülmez, ‘t’ sesi aynı kalır. Örneğin: tezek, tekme, tekne, teneke, temiz, ticaret, tilki, tombul, top, tor, tozutmak, tökezlemek vs.
2– Ünlü (sesli) Değişimleri
a) A–E değişimi: Örneğin: Başında ‘a’ olanlar: asker–esker; acayip–ecayip; ortasında ‘a’ olanlar: mezar–mezer, mayhoş–meyxoş, maymun–meymun, nasip–nesip, nazar–nezer, sıfat–sifet, şart–şert.
b) E–A değişimi: Örneğin: Başında ‘e’ olanlar: emanet–amanat, elma–alma; ortasında ‘e’ olanlar: değirmen–degirman, sen–san, ses–sas, çek–çâk, seksen–seksan; sonunda ‘e’ olanlar: pire–pira, meşe–meşa. Sondaki ‘e’lerin ‘a’ olarak söylenmesi pek nadir görülen bir durumdur.
c) E–İ; I, İ–E değişimi: Örneğin: Ortasında ‘e’ olanlar: kefen–kefin, nefret–nifret, nice–neça/neçe; Başında ‘ı, i’ olanlar: ihsan–ehsan, ihtiyaç–ehtiyaç, ikiz–ekiz, iniş–eniş/yeniş; işitmek–eşitmax, Ortasında ‘ı, i’ olanlar: âşık–aşex/aşix; hiç–heç, hırs–hers/xers, ışık–işex.
d) E–O değişimi: Örneğin: ceviz–covuz.
e) I–İ değişimi: Örneğin: altı–alti, ılık–ilix, ısınmak–isinmax, ısrar–israr, ırak–irax, ırmak–irmax, ıslak–islax; kıl–qıl, kız–qız, ağız–ağız, sağır–sağır.
f) I, İ–U, Ü değişimi: Örneğin: Ortasında ‘ı, i’ olanlar: demir–demur, erik–erük, sapık–sapux, yarık–yarux, yastık–yastux, fındık–fundux, şişe–şuşe, şişkin–şişxun, zeytin–zeytun; sonunda ‘ı, i’ olanlar: ayı–ayu.
g) Ö–O, Ü–U ve Ü–Ö, U–O değişimi: Örnek: büyük–böyük, dört–dort, üç–uç, dudak–t’odax/t’udax, üşümek–uşumax, üzüm–uzum, yüz–yuz; usanmak–osanmax, uğraşmak–oğraşmax.
h) U, Ü–İ değişimi: Örneğin: kuzu–quzi, buzlu–buzli, koku–qoxi, kuru–quri, sulu–suli, kutu–quti, kötü–köti, örtü–orti, büzgü–buzgi. Ayrıca bunların dışında duvar–divar gibi sözcüklerde pek nadir olarak bu ses değişimi görülür.
II. SES DÜŞMESİ
1– Ünsüz (sessiz) Düşmesi
Baştaki ‘Y’ harfinin düşmesi: Örneğin: yılkı–ilxi, yılan–ilan, yigit–igit, yitti–itti (kayboldu), yitik–itux (kayıp), yüzmek–üzmek, yıpranmak–ipranmax.
III. SES EKLENMESİ
1– Ünsüz (sessiz) Eklenmesi
a) ‘G’, ‘Ğ’ veya ‘K’ sesinin eklenmesi: Örneğin: çene–çenge, dünür–düngür, sinmek–singmek/singmax, tüfek–tüfenk, yeni–yengi, yün–yüng/yünk, ben–beng/benk. Ayrıca bunalmak–bunğalmax/bonğalmax, pınar–punğar, domuz–donğuz, anırmak–anğırmax, anmak–anğmax gibi sözcüklerde de ‘g’ sesi ‘yumuşak g (ğ)’ olarak söylenir.
b) ‘H, KH’ seslerinin veya ‘HA’ hecesinin eklenmesi: Örneğin: ama–hama, ark–hark/xarx, ayva–hayva/hayve, elbet/elbette–helbet/helbetta, is–his, burda–haburda, şimdi–haşimdi, bu–abu/habu.
c) Sözcük başına ‘Y’ sesi eklenmesi: Örneğin: iğne–yigne, eğe–yege/yegâ.
2– Ünlü (sesli) Eklenmesi
Örneğin: burda–aburda, şimdi–aşimdi, bayah–abayax. Rum, Rus gibi sözcüklerin başına ‘u’ eklenerek söylenir: Urum, Urus. Bu tür örnekler çok sınırlıdır, birkaç sözcüğü geçmez.
IV. DİĞER SES FARKLILIKLARI
a) Ortasında ‘k, t’ harfleri olan kimi sözcüklerde bu ‘k’ ve ‘t’ harfleri çift (şeddeli) olarak söylenir. Örneğin: dokuz–dokkuz/doqquz, otuz–ottuz, sakar–saqqar, eşek–eşşek.
b) Birtakım sözcüklerde bir değil, birkaç ses değişimi olmaktadır. Örneğin: yalnız–yalağuz/yalğuz, otlatmak–otarmak, sulamak–suvarmax, yirmi–igirmi/yigirmi, öğlen–evla/evle, öyle–ele/eyla, böyle–bele/beyla, şambrel–şamyon/şamiyon.
c) Sonu ‘gı’ ve ‘ği’ hecesi ile biten kimi sözcüklerdeki bu ‘gı, ği’ heceleri atılarak bu sözcük ‘v’ harfi ile bitirilir. Bu hecelerin yerini ‘v’ alır. Örneğin: buzağı–buzav, kırağı–kırav vb. gibi.
d) “ıs, is” hecesi ile başlayan kimi sözcüklerde bu heceler “sı, si, su” şekline dönüşür. Yani “ı, i” harfleri ile ‘s’ harfi yer değişir. Örneğin: ıslık–sılıx/silix, ısmarlamak–sımarlamax/sumarlamax, işkembe–şikembe vb. gibi
e) Bir kısım köylerimizde, ikinci hecesi ‘r’ harfi ile başlayan kimi sözcüklerde ‘r’ harfi ile ilk hecedeki son harfin yeri değiştirilerek söylenir. Örneğin: avrat–arvat, toprak–torpax, mezra–merze, çapraz–çarpaz, yaprak–yarpax vb.
f) Son hecesi, ‘nız, niz, nuz, nüz’ olan kimi sözcükler de -vuz ile değiştirilerek söylenir. Örneğin: kökünüz–köküvuz, ayağınız–ayağuvuz, küçüğünüz–küçüguvuz, diliniz–diluvuz vb. Bazı köylerde ise (Erzurum' yakın olan yerlerde) kısaltılır. Ağzınız-ağzız, diliniz-diliz gibi.
g) Bunların dışında ayı–avi (ayu), bari (hiç olmazsa)–barem(bare), beddua–bedva/bevda/bevde, dün–dunogün (Dünegûn), heybe–hegibe(hegiba), lanet–nalet, meğer–megem(meger), pamuk–pambux, soğuk–soyux/savux/soox/soux, sopa–zoppa(zopa), tulum–tulux, vebal–mabal, vişne–fişna, vites–fites, susamak–susanmak vs. gibi kimi sözcükler bu biçimlerde ses değişimine uğrar.
Dilimize yakın zamanlarda girmiş olan kimi sözcükler de telaffuzlarındaki zorluklar nedeniyle gençler tarafından olmasa da orta yaşlılar ve ihtiyarlar tarafından kendi konuştukları ağıza uydurulup söylenişleri rahatlatılır.
www.yusufelim.com adresinden alıntıdır..
Kalıcı Bağlantı Yorum (1) Yorum yaz! Arkadaşına Gönder!
1 yorum yazılmıştır
Yazan:isimsiz | Tarih: 2009-10-03 13:16:21Konu: tskkr edrm
cok işime yaradı tesekkür edrim